TUS w szkole: jak zorganizować zajęcia rozwijające kompetencje emocjonalno-społeczne
Trening umiejętności społecznych (TUS) w szkole prowadzi się najczęściej jako zajęcia rozwijające kompetencje emocjonalno-społeczne – w grupie do 10 uczniów, w stałym dniu, z tą samą osobą prowadzącą, w cyklu co najmniej kilku spotkań o powtarzalnej strukturze. Ten tekst zbiera w jednym miejscu to, czego zwykle trzeba szukać w pięciu: przepisy, ustalenia z dyrekcją, wyniki badań o tym, co w TUS działa, gotowy plan cyklu, strukturę spotkania, narzędzia, dokumentację i komplet bezpłatnych materiałów do druku.
Najważniejsze wnioski
- W szkole TUS ma swoją formę prawną: zajęcia rozwijające kompetencje emocjonalno-społeczne z rozporządzenia o pomocy psychologiczno-pedagogicznej, grupa do 10 uczniów, bez wymogu opinii z poradni.
- Według metaanaliz działają programy, w których umiejętność ma nazwę i kroki, jest ćwiczona aktywnie, a dawka to kilkanaście ćwiczeń rozłożonych w czasie – nie pojedyncze lekcje.
- Skuteczność zależy od prowadzącego w nie mniejszym stopniu niż od scenariusza: uczniowie kopiują to, co widzą, nie instrukcję.
- Stała struktura spotkania (check-in → misja → pokazuję → ćwiczymy → omawiamy → misja) i kontrakt tworzony z grupą robią większą różnicę niż wybór konkretnych zabaw.
- Siedem bezpłatnych materiałów EI Expert (dwa zeszyty ćwiczeń, przewodnik prowadzącego, zeszyt dla rodzica, przewodnik dla młodzieży, plakaty A3 i karty sytuacji) składa się w gotowy cykl 10 spotkań.
Czym jest TUS w szkole i w jakiej formie się go prowadzi
Trening umiejętności społecznych to metoda psychoedukacyjna: uczniowie w bezpiecznych warunkach ćwiczą to, co potem robią naprawdę – nazywanie emocji, proszenie o pomoc, odmawianie, rozwiązywanie konfliktu. Nie jest to terapia, choć korzysta z form znanych z pracy terapeutycznej (rundka, kontrakt, odgrywanie ról, informacja zwrotna).
Trening umiejętności społecznych (TUS) to ustrukturyzowany program grupowy, w którym konkretna umiejętność społeczna lub emocjonalna jest najpierw nazwana i pokazana przez prowadzącego, potem ćwiczona przez uczestników (najczęściej w scenkach), omawiana z informacją zwrotną i przenoszona poza zajęcia przez zadanie na tydzień. Schemat ten wywodzi się z treningu Goldsteina (1976) i współczesnych programów uczenia społeczno-emocjonalnego.
W polskiej szkole TUS pojawia się w trzech formach:
- Zajęcia rozwijające kompetencje emocjonalno-społeczne – zajęcia specjalistyczne z rozporządzenia MEN z 9 sierpnia 2017 r. w sprawie zasad organizacji i udzielania pomocy psychologiczno-pedagogicznej (t.j. Dz.U. 2023 poz. 1798). Organizuje się je dla uczniów przejawiających trudności w funkcjonowaniu społecznym, w grupie do 10 osób; za zgodą organu prowadzącego grupa może być większa. Potrzebę objęcia ucznia tą pomocą rozpoznaje szkoła – opinia poradni nie jest wymagana.
- Element programu wychowawczo-profilaktycznego – te same ćwiczenia na godzinie wychowawczej, w świetlicy albo na kółku, z całą klasą. Wtedy pracuje się w parach i trójkach, a tematy wrażliwe (presja grupy, konflikt) ćwiczy na scenkach, nigdy na prawdziwych sprawach klasy.
- Grupa TUS w poradni – cykl prowadzony przez psychologa lub pedagoga poradni, często dla dzieci z orzeczeniem lub opinią; szkoła może do niego kierować.
Kto może prowadzić TUS i jak to ustawić z dyrekcją
Przepisy nie określają osobnych kwalifikacji do zajęć rozwijających kompetencje emocjonalno-społeczne. O powierzeniu zajęć decyduje dyrektor – w praktyce prowadzą je psycholodzy, pedagodzy, pedagodzy specjalni oraz nauczyciele z przygotowaniem (socjoterapia, kurs TUS, szkolenia z zakresu kompetencji emocjonalnych). Warto zapisać w dokumentacji, jakie przygotowanie ma prowadzący, i zapewnić mu konsultacje lub superwizję u psychologa.
Trzy rzeczy, które trzeba załatwić z dyrekcją przed startem:
- Godziny w arkuszu organizacyjnym. Zajęcia specjalistyczne wynikają z arkusza – rozmowa powinna odbyć się przed jego złożeniem, czyli zwykle do końca kwietnia. W trakcie roku można je uruchomić w ramach godzin dostępnych w szkole.
- Stały dzień, stała sala, stały prowadzący. W programach hiszpańskich (GROP, program Gipuzkoa) i amerykańskich to osobna zasada, nie detal organizacyjny: dzieci uczą się szybciej, gdy wiedzą, co i kiedy będzie.
- Szkolenie prowadzących. Jeśli ma być finansowane z puli na doskonalenie zawodowe nauczycieli (art. 70a Karty Nauczyciela), dyrektor składa wniosek do organu prowadzącego do 31 października, a organ ustala plan dofinansowania do 31 stycznia. Szkolenia online dla nauczycieli można też dofinansować z Bazy Usług Rozwojowych – jak to działa w EI Expert.
Co w TUS działa – cztery rzeczy z badań
Programy rozwijające kompetencje społeczno-emocjonalne (SEL) są jednymi z najlepiej przebadanych interwencji w edukacji: przegląd 12 metaanaliz obejmujących około miliona uczniów pokazuje stałe, umiarkowane efekty dla umiejętności, zachowań prospołecznych, wyników w nauce i spadku problemów z zachowaniem (Durlak i in., 2022, Psychological Bulletin). Z tych samych badań wynika, co odróżnia programy skuteczne od nieskutecznych.
1. Umiejętność ma nazwę i kroki (SAFE)
Metaanaliza 213 programów (Durlak i in., 2011) wykazała, że większe efekty mają programy sekwencyjne, aktywne, skupione i jawne: uczeń wie, czego się dziś uczy, widzi to u prowadzącego, ćwiczy sam, a kroki są po kolei. Zajęcia typu „pogadajmy o emocjach” tego warunku nie spełniają.
2. Dawka ma znaczenie
Wielopoziomowa metaanaliza 97 badań treningów umiejętności społecznych (de Mooij i in., 2020) pokazała, że najlepsze wyniki dają programy z 3–6 ćwiczeniami psychoedukacyjnymi (wyjaśniającymi, czym jest emocja, jak działa) i 11–20 ćwiczeniami umiejętności. Mniej – za mało, żeby umiejętność się utrwaliła; więcej – efekt spada. Programy z za niską dawką w stosunku do zalecanej są wyraźnie mniej skuteczne (Shi i in., 2024).
3. Prowadzący jest pierwszym narzędziem
Ta sama metaanaliza Shi i współpracowników (2024) wskazała, że jednym z dwóch komponentów istotnie poprawiających efekty programu jest trening kompetencji emocjonalnych samych nauczycieli. Dzieci kopiują to, co widzą: jeśli prowadzący nie robi Pauzy, uczniowie też jej nie zrobią. Dlatego w naszym przewodniku dla prowadzących pierwszym narzędziem jest autodiagnoza prowadzącego, a nie scenariusz.
4. Rdzeń jest zawsze ten sam
Analiza komponentów programów SEL z listy CASEL (Lawson i in., 2018) pokazała, że prawie każdy skuteczny program zawiera cztery składniki: umiejętności społeczne (100% programów), rozpoznawanie emocji innych (100%), rozpoznawanie własnych emocji (92%) i behawioralne strategie radzenia sobie, w tym relaksację (92%). Jeśli cykl TUS pokrywa te cztery obszary, jest kompletny.
W EI Expert porządkujemy te cztery obszary według modelu zdolnościowego inteligencji emocjonalnej (Mayer, Salovey, Caruso): zauważanie → rozumienie → wykorzystanie → kierowanie. Na zajęciach mówimy o tym prościej: zauważ – zrozum – wykorzystaj – pokieruj.
Jak zbudować cykl – plan 10 spotkań
Poniższy plan łączy trzy scenariusze z naszego przewodnika prowadzącego i ćwiczenia z dwóch zeszytów. Kolejność idzie za czterema zdolnościami. Jeśli masz mniej spotkań, wersje na 4 i 6 spotkań są w materiałach.
| Spotkanie | Umiejętność dnia | Klasy 1–3 | Klasy 4–6 | Klasy 7–8 i szkoła średnia |
|---|---|---|---|---|
| 1 | Jak chcemy się tu czuć | Kontrakt grupy + pierwszy check-in na mierniku nastroju | ||
| 2 | Nazywam, co czuję | Kolory emocji | Kolory emocji (trudniej) | Miernik nastroju – wersja dłuższa |
| 3 | Emocja mieszka w ciele | Mapa ciała | Mapa ciała | Muzyka w dwóch kanałach |
| 4 | Czytam z twarzy i ciała | Kalambury emocji | Patrzę i widzę + Kalambury | Opowieść o scenie |
| 5 | Skąd się to bierze | Co czuje Julka | Co czuje Julka | Emocja ma piętra + Koło potrzeb |
| 6 | Nastrój a zadanie | Pogoda w środku | Pogoda w środku | Ta sama wiadomość, inny nastrój |
| 7 | Zatrzymuję się | Pauza (STOP – ODDECH – WYBÓR) | Pauza | Pauza – 60 sekund |
| 8 | Mówię „nie” / wspieram | Powiedz „nie” (łatwiej) | Powiedz „nie” na trzy sposoby | Presja grupy |
| 9 | Kłócę się po ludzku | Konflikt w 4 krokach (2 kroki) | Konflikt w 4 krokach | Informacja zwrotna bez ocen |
| 10 | Naprawiam i kończę | Naprawiamy po kłótni | Naprawiamy po kłótni | Debug rozmowy + powrót do kontraktu |
Dwie zasady do planu: powtarzaj zamiast dokładać (ćwiczenie, które grupa polubiła, warto zrobić ponownie za dwa tygodnie w trudniejszym wariancie) i misja na tydzień po każdym spotkaniu – zawsze „coś zauważyć” albo „raz spróbować”, nigdy „napisać”.
Stała struktura spotkania – sześć kroków w 45 minut
Dzieci uczą się szybciej, gdy spotkanie ma zawsze ten sam szkielet. Zmienia się tylko ćwiczenie w środku. Kroki 3–5 to klasyczny schemat treningu umiejętności: pokazuję, ćwiczymy, omawiamy.
- Check-in na mierniku nastroju (5 min). Każdy pokazuje, gdzie jest. Prowadzący pierwszy, jednym zdaniem. Nikt nie musi tłumaczyć.
- Misja z zeszłego tygodnia (5 min). „Komu udało się…?”. Dwa, trzy głosy, bez oceniania. To moment, w którym umiejętność przechodzi z sali do życia.
- Pokazuję (5 min). Umiejętność dnia nazwana jednym zdaniem i pokazana na sobie albo z ochotnikiem.
- Ćwiczymy (18 min). Ćwiczenie główne, najczęściej w parach albo trójkach. Prowadzący mówi mniej, obserwuje więcej.
- Omawiamy (8 min). Trzy pytania otwarte. Bez oceniania odpowiedzi, z dopytywaniem: „Po czym to poznałeś?”, „Co by było, gdyby…?”.
- Misja i check-out (4 min). Zadanie na tydzień i jedno słowo od każdego na koniec.
Z naszego doświadczenia na warsztatach z młodzieżą i nauczycielami: grupa, która zna strukturę, po trzech spotkaniach sama pilnuje check-inu i misji. To jest moment, w którym TUS przestaje być „zajęciami pani psycholog”, a zaczyna być narzędziem uczniów.
Pierwsze spotkanie – kontrakt, nie regulamin
Pierwsze spotkanie nie uczy jeszcze żadnej umiejętności. Buduje bezpieczeństwo. W programie RULER (Yale Center for Emotional Intelligence) nazywa się to Charter: grupa ustala, jak chce się czuć na zajęciach (4–5 słów), a potem do każdego słowa dopisuje jedno zachowanie, które każdy zrobi, żeby tak było. Prowadzący dodaje własne zobowiązanie. Wszyscy podpisują. Kontrakt wisi w sali i co 3–4 spotkania wraca się do niego na minutę.
Jedno zdanie, które trzeba powiedzieć na pierwszym spotkaniu i którego nie wolno pominąć: „To, co tu mówimy, zostaje w grupie. Jest jeden wyjątek: gdyby ktoś był w niebezpieczeństwie, muszę poprosić o pomoc dorosłego – i powiem wtedy tej osobie, co robię”. Obietnica pełnej tajemnicy, której nie da się dotrzymać, niszczy zaufanie w najgorszym możliwym momencie.
Cztery narzędzia na każde zajęcia
Niezależnie od scenariusza, na każdych zajęciach TUS przydają się cztery narzędzia. Wszystkie są w naszych bezpłatnych materiałach, także jako plakaty A3 do powieszenia w sali.
- Miernik nastroju (na start) – cztery pola na dwóch osiach, energia i przyjemność: Przegrzanie, Pełna moc, Niska bateria, Ładowanie. Cztery pytania: gdzie jestem, jak to nazwać, skąd to, do czego to dziś pasuje. Nasza wersja Mood Metera z programu RULER.
- Pauza (na chwilę napięcia) – zauważ sygnał z ciała → zatrzymaj się na trzy oddechy → zapytaj „o co mi chodzi, kim chcę być w tej sytuacji” → wybierz. Nasza wersja Meta-Momentu.
- Debug rozmowy (po konflikcie) – pięć pytań, kiedy emocje opadły: jaki to był moment, o co mi chodziło, o co chodziło drugiej osobie, czego nam zabrakło, co ustalimy. Zamiast „kto zaczął?” – „czego zabrakło?”.
- Koło potrzeb (pod emocją) – siedem potrzeb, od których najczęściej zaczynają się emocje w klasie: jasność, kompetencja, wpływ, więź, sens, odpoczynek, sprawiedliwość. Gdy uczeń nazwie potrzebę, jest o czym rozmawiać.
Dokumentacja, która nie zabiera więcej niż pięć minut
Minimum, które broni prowadzącego i pokazuje dyrekcji efekty:
- Dziennik zajęć – data, obecni, ćwiczenie, co zadziałało, uczniowie do omówienia z zespołem. Fakty, nie oceny: zamiast „znowu histeryzował” – „po komentarzu kolegi wyszedł z sali, wrócił po 5 minutach”.
- Ankieta prowadzącego 1–10 po każdym spotkaniu (umiejętność miała nazwę? każdy ćwiczył? klimat? omówienie? mój stan?). Po kilku spotkaniach widać, co poprawić.
- Cel w planie pomocy lub IPET zapisany jako obserwowalne zachowanie. Zamiast „poprawa funkcjonowania społecznego”: „uczeń nazywa swoją emocję słowem innym niż dobrze/źle w co najmniej 7 z 10 check-inów” albo „uczeń stosuje Pauzę w sytuacji konfliktowej na zajęciach i relacjonuje jedną Pauzę poza zajęciami”.
- Karta dla rodzica po każdym spotkaniu: co ćwiczyliśmy, jak to wygląda w praktyce, jaka jest misja, jak pomóc w domu. Programy, w których rodzice wiedzą, co dziecko ćwiczy, dają trwalsze efekty – umiejętność ma gdzie wrócić.
- Arkusz obserwacji ucznia w czterech obszarach (rozpoznawanie, reagowanie, regulacja, relacje) – po 5–6 spotkaniach widać wzorzec, który można pokazać rodzicowi i psychologowi.
Kiedy TUS nie wystarczy
TUS jest metodą psychoedukacyjną, nie terapią ani interwencją kryzysową. Jeśli uczeń mówi o śmierci lub zrobieniu sobie krzywdy (także „żartem”), ma rany, których nie chce wyjaśnić, wspomina o przemocy w domu lub w sieci, nagle i wyraźnie się wycofuje albo zapowiada „zrobienie czegoś złego” – prowadzący nie diagnozuje i nie dopytuje przy grupie. Rozmawia z uczniem na osobności, nie obiecuje tajemnicy, i tego samego dnia przekazuje informację psychologowi lub pedagogowi zgodnie ze szkolnymi standardami ochrony małoletnich. Jak rozpoznać sygnały i jak rozmawiać, żeby nie pogorszyć sytuacji, opisaliśmy w bezpłatnym przewodniku „Zanim zgłosisz”.
Bezpłatny pakiet TUS dla szkoły – siedem materiałów
Wszystkie materiały są darmowe, do druku i ksero, opracowane przez psychologów EI Expert na podstawie metaanaliz i naszych warsztatów. Składają się w jeden cykl: ćwiczenia, przewodnik, plakaty i karty używają tych samych narzędzi i tej samej struktury spotkania.
- TUS dla dzieci 7–14 – 10 ćwiczeń i gotowe spotkania (19 stron): struktura spotkania, kontrakt, plan cyklu, każde ćwiczenie z celem, materiałami, przebiegiem, tekstem dla prowadzącego, omówieniem, wariantami i „co jeśli”, karty, karta dla rodzica, ankieta, dziennik.
- TUS dla nastolatków 14+ i dorosłych – 10 ćwiczeń i gotowe spotkania (19 stron): to samo dla starszej młodzieży i dorosłych, z Kołem potrzeb, informacją zwrotną bez ocen i Debugiem rozmowy.
- Przewodnik prowadzącego TUS (21 stron): ramy w szkole, autodiagnoza prowadzącego, plan cyklu dla trzech grup wiekowych, trzy scenariusze 45-minutowe, arkusz obserwacji, czerwone flagi, rozmowy z rodzicami, standardy.
- Termometr emocji – zeszyt dla rodzica (16 stron): samoocena rodzica, 7-dniowa mapa obserwacji dziecka, cztery ćwiczenia wspólne, rodzinny miernik nastroju i ściągawka „co robić, kiedy…”.
- Zatrzymaj się na chwilę – mini-przewodnik dla młodzieży 15+ (12 stron): test 12 pytań, cztery ćwiczenia do zrobienia samemu, Debug rozmowy i numery pomocowe.
- Plakaty TUS do sali (A3): Pauza, Debug rozmowy, Miernik nastroju, Pętla IE, Koło potrzeb, Konflikt w czterech krokach, Trzy sposoby odmowy, Kontrakt grupy do wypełnienia.
- Karty sytuacji TUS do wycięcia: 24 karty emocji, scenki do odmowy, konfliktu i Pauzy, sytuacje do wsparcia i pięter emocji, karty ról i obserwatora, puste karty na własne sytuacje.
Chcesz dostawać nowe materiały i terminy szkoleń dla nauczycieli?
Kilka razy w roku wysyłamy nowe bezpłatne materiały dla szkół, terminy szkoleń i informację, gdy rusza nabór na dofinansowanie.
Dla dyrektora: jak przygotować kadrę do prowadzenia TUS
Materiały wystarczą, żeby zacząć. Żeby cykl działał w całej szkole, potrzeba jeszcze dwóch rzeczy: prowadzących, którzy sami przećwiczyli narzędzia, i rady pedagogicznej, która wie, po co to jest, i używa tego samego języka (miernik, Pauza, Debug) na lekcjach i przerwach. W EI Expert robimy to w trzech formach:
- Szkolenie rady pedagogicznej (3 godziny, w szkole lub online): cztery zdolności emocjonalne, narzędzia na każdą lekcję, co robić, gdy uczeń ujawnia problem. Szkoła płaci przelewem po otrzymaniu faktury; możliwe finansowanie z puli na doskonalenie nauczycieli (art. 70a KN).
- „Zanim zgłosisz” – uczeń w kryzysie (8 godzin online, w Bazie Usług Rozwojowych): jak rozpoznać sygnały, porozmawiać bez zawstydzania i przekazać informację.
- Szkolny tydzień projektowy – opiekun zespołu (8 godzin online): kontrakt zespołowy, emocje w grupie, rozmowa z uczniem, który nie dowozi – te same narzędzia co w TUS, w pracy projektowej, która od roku 2027/28 staje się obowiązkowa.
Porozmawiajmy o TUS w Twojej szkole
Bezpłatna rozmowa wstępna (do 60 minut) o wdrożeniu cyklu TUS, szkoleniu rady albo przygotowaniu prowadzących. Bez zobowiązań.
Najczęstsze pytania o TUS w szkole
Czy do zajęć TUS w szkole potrzebna jest opinia poradni?
Nie. Zajęcia rozwijające kompetencje emocjonalno-społeczne są formą pomocy psychologiczno-pedagogicznej, której potrzebę rozpoznaje szkoła (wychowawca, nauczyciel, specjalista). Opinia poradni nie jest warunkiem udziału. Rodzic powinien być poinformowany o objęciu dziecka pomocą i może się na nią nie zgodzić.
Ilu uczniów może liczyć grupa TUS?
Według rozporządzenia o pomocy psychologiczno-pedagogicznej liczba uczestników zajęć rozwijających kompetencje emocjonalno-społeczne nie może przekraczać 10, chyba że zwiększenie liczby uczestników jest uzasadnione potrzebami uczniów i organ prowadzący wyrazi zgodę. W praktyce najlepiej pracuje się w grupach 6–8 osób.
Kto może prowadzić zajęcia rozwijające kompetencje emocjonalno-społeczne?
Przepisy nie wskazują osobnych kwalifikacji dla tych zajęć – o powierzeniu decyduje dyrektor. Najczęściej prowadzą je psycholodzy, pedagodzy, pedagodzy specjalni i nauczyciele z przygotowaniem z zakresu socjoterapii, TUS lub kompetencji emocjonalnych. Warto zadbać o konsultacje lub superwizję u psychologa.
Ile spotkań powinien mieć cykl TUS, żeby miał sens?
Z metaanaliz wynika, że efekt dają programy z kilkunastoma ćwiczeniami umiejętności rozłożonymi w czasie, a nie pojedyncze zajęcia. Rozsądne minimum to cykl 8–10 spotkań po 45 minut w stałym dniu tygodnia; cykl można rozciągnąć do 12–14 spotkań, powtarzając ćwiczenia w trudniejszych wariantach.
Czym różni się TUS od socjoterapii i terapii?
TUS to trening: uczy konkretnych umiejętności w bezpiecznych, często wymyślonych sytuacjach i nie pracuje z traumą ani diagnozą. Socjoterapia i psychoterapia są formami pomocy terapeutycznej prowadzonymi przez specjalistów z odpowiednim przygotowaniem. Gdy na zajęciach TUS pojawia się kryzys lub ujawnienie krzywdy, prowadzący przerywa ćwiczenie i kieruje ucznia do psychologa.
Czy TUS można prowadzić z całą klasą?
Tak, jako element programu wychowawczo-profilaktycznego, na godzinie wychowawczej lub w świetlicy. Wtedy ćwiczy się w parach i trójkach, a nie na forum, a tematy wrażliwe (presja grupy, konflikt) prowadzi na scenkach, nigdy na prawdziwych sprawach toczących się w klasie.
Źródła: Durlak J.A. i in. (2011), Child Development 82(1) · Durlak J.A. i in. (2022), Psychological Bulletin 148(11–12) · de Mooij B. i in. (2020), Clinical Child and Family Psychology Review 23 · Shi J. i in. (2024), Journal of Youth and Adolescence 53 · Lawson G.M. i in. (2018), Prevention Science 20 · Cipriano C. i in. (2023), Child Development 94 · Mayer J.D., Caruso D.R., Salovey P. (2016), Emotion Review 8 · Brackett M.A. i in., program RULER, Yale Center for Emotional Intelligence · Rozporządzenie MEN z 9.08.2017 r. w sprawie zasad organizacji i udzielania pomocy psychologiczno-pedagogicznej (t.j. Dz.U. 2023 poz. 1798) · Karta Nauczyciela, art. 70a.
