Jako rodzic, przynajmniej raz zadałeś sobie pytanie: czy brak skruchy lub empatii u mojego dziecka może świadczyć o czymś poważniejszym? (jesteśmy sami — możesz to przyznać 😉) Myślenie o potencjalnej psychopatii w odniesieniu do własnej pociechy jest czymś, czego żadnemu rodzicowi nie życzę.

Mroczna tajemnica małego chłopca z sąsiedztwa

Jedna z moich klientek miała podobne obawy. Opowiedziała mi historię, którą chcę teraz przedstawić, oczywiście z zachowaniem anonimowości i zmianą niektórych szczegółów.

Monika miała za sąsiada chłopca o imieniu Gabryś, który miał 7 lat i mieszkał kilka domów dalej. Nie było wiadomo, dlaczego Gabryś nie mieszkał z rodzicami. Pewnego dnia, gdy Monika wracała do domu, Gabryś poprosił ją, czy może następnego dnia przyjść, aby pobawić się z jej synem, który był od niego o dwa lata młodszy. Po uzyskaniu zgody Moniki, Gabryś pojawił się następnego dnia rano, gotowy do zabawy.

Niepokojące zachowanie dziecka w zabawie ze szczeniakiem

Mały szczeniaczek, Fafik, dołączył do ich rodziny kilka tygodni wcześniej. Dzieci bardzo chciały mieć psa, a jej mąż zawsze o tym marzył, więc ich dom, mający duży ogród, miał idealne warunki do posiadania psa. Fafik miał wtedy tylko około trzech miesięcy i do tej pory przebywał głównie w domu.

Gabryś zapytał, czy Fafik mógłby wyjść na zewnątrz i pobawić się trochę z nim i synem Moniki. Ponieważ dziadkowie Gabrysia mieli uroczego psa, Monika postanowiła się zgodzić, mając nadzieję, że Gabryś jest już obeznany z psami. Miała wiele do zrobienia — posprzątać cały dom i przygotować kolację dla przyjaciół i rodziny. Czas więc jej zleciał bardzo szybko.

Nagle usłyszała pukanie do drzwi. To mogła być babcia Gabrysia (był to jednak kurier). Wtedy Monika zdała sobie sprawę, że jest już południe, przypomniała sobie, że Gabryś miał być w domu na obiad. Zaskoczona szybkim upływem czasu, postanowiła, że natychmiast wyjdzie i zaprowadzi go do jego domu.

Wychodząc tylnymi drzwiami, spojrzała w stronę domku na drzewie, który jej mąż zbudował w ogrodzie. Tam zobaczyła Gabrysia, stojącego na szczycie drabiny i trzymającego małego Fafika. Nagle szczeniak wypadł z rąk Gabrysia i spadł na ziemię z hukiem.

Monika, zszokowana, podbiegła do leżącego na ziemi ciała Fafika. Gdy podniosła wzrok, Gabryś spokojnie patrzył na nią i powiedział, że szczeniak spadł. Nie wydawał się zdenerwowany ani zmartwiony, po prostu stał i patrzył na nią.

Gdy Monika została sama z synem, zapytała go, co robili ze szczeniakiem. Wiedziała, że nie pozwala chłopcom zabierać go na górę podczas zabawy, ponieważ Fafik był za młody i mógł spaść. Jej syn, będąc przerażonym i zmartwionym o szczeniaka, wyjaśnił, że Gabryś nie słuchał jego sprzeciwów i przekonywał go, że Fafik potrafi latać, upuszczając go w celu demonstracji.

Niestety, szczeniak, który przeszedł kilka upadków, niebawem zmarł. Po tym zdarzeniu Monika poinformowała dziadków Gabrysia o tym, co się stało, i poprosiła, aby Gabryś już nie przychodził do ich domu. Później dowiedziała się, że chłopiec miał już wcześniej podobne problemy.

Było to dla Moniki trudne do pojęcia, że tak małe dziecko może być tak okrutne. Do dziś pamięta to uczucie całkowitego niedowierzania i trudnych emocji z tym związanych. Jej syn też przeżył to zdarzenie, ale Monika ma wrażenie, że on nie pamięta już zbyt wiele z tego okresu.

Tajemnica małego chłopca

Okropna historia. Można powiedzieć, że to było zaniedbanie Moniki, która pozwoliła 5- i 7-letnim dzieciom bawić się bez nadzoru, i to po raz pierwszy. Z tego opisu możemy wnioskować, że Gabryś mógł mieć jakieś oznaki zaburzeń osobowości, być może był emocjonalnie zaniedbany lub przechodził przez jakieś traumy.

Zastanawiasz się, co doprowadziło do tego, że Gabryś zaczął się tak zachowywać? Czy jego wychowanie miało na to wpływ? Czy Gabryś jest małym psychopatą?

Spieszę z odpowiedzią. Większość dzieci rzadko wykazuje cechy psychopatii, nawet jeśli czasem ich zachowanie może wydawać się nieczułe czy okrutne. U osób, w tym dzieci, które faktycznie wykazują takie cechy, obserwuje się stałe okrucieństwo i wyraźny brak emocji — nie pojedyncze incydenty. Psychopatia nie jest cechą absolutną. To spektrum, a pewne jej aspekty mogą występować w różnym stopniu u większości dzieci.

DSM-5 opisuje „zaburzenie zachowania z ograniczonymi emocjami prospołecznymi" dla dzieci powyżej 12. roku życia. Dzieci z takimi objawami często otrzymują najpierw diagnozę zaburzenia opozycyjno-buntowniczego, a w okresie dojrzewania mogą zostać zdiagnozowane z zaburzeniami zachowania. W dorosłości może to prowadzić do diagnozy antyspołecznego zaburzenia osobowości — ale te stany, choć się nakładają, nie są tożsame.

Czy to objawy zaburzeń osobowości?

Wielu z nas niepoprawnie postrzega psychopatów, wyobrażając ich sobie na wzór postaci z filmów czy książek z gatunków takich jak thriller psychologiczny, horror czy kryminał. W tych często przeciętnych produkcjach pod względem prawdziwości psychologicznej pojawiają się postacie z zaburzeniami psychicznymi, w tym psychopatią (ja i tak lubię je oglądać 😉 np. 1 sezon „Ty").

Chciałbym podkreślić, że większość osób z psychopatią nie staje się seryjnymi zabójcami. Gdyby tak było, musiałbym zmienić pracę, ponieważ pracuję w biznesie, a tam jest ich łatwo spotkać ;-). Chyba, że nie mam racji — jak przestanę nagle pisać na tym blogu, to może to oznaczać.

Wracając do dzieci — i tutaj zaczyna się ciekawa nauka.

Badanie opublikowane w 2016 roku (Waller i inni) wskazuje, że wczesne oznaki mogą być widoczne u dzieci już w wieku 2–4 lat. Nawet w tak młodym wieku wykazują one różnice w empatii i posiadaniu sumienia.

W tym badaniu proszono opiekunów (rodziców, nauczycieli, opiekunów w żłobku) aby ocenili zachowania nazwane bezduszno-emocjonalnymi — np. czy dziecko wydaje się winne po złym zachowaniu, jest samolubne/nie chce się dzielić, kłamie, kara nie zmienia jego zachowania, jest podstępne czy próbuje oszukiwać.

Można powiedzieć, że to badanie nic za bardzo nie wnosi, bo to są opinie i wyobrażenia dorosłych, a nie fakty. Dlatego też badacze ponownie skontaktowali się z tymi dziećmi, gdy miały 9 lat. Odkryli, że dzieci, które wykazywały najwięcej problemów z zachowaniem jako maluchy lub przedszkolaki, miały większe szanse na wykazywanie problemów z zachowaniem związanych z psychopatią. Należały do nich takie zachowania jak krzywdzenie zwierząt dla sportu i ekscytacji.

Brzmi znajomo w kontekście historii Gabrysia, prawda?

Czy cechy CU w dzieciństwie przewidują problemy w dorosłości?

Tak, ale kontekst jest kluczowy. Podwyższone cechy CU w dzieciństwie i wczesnej adolescencji przewidują poważniejsze i bardziej stabilne problemy z zachowaniem, agresję, przestępczość, aresztowania oraz objawy antyspołecznego zaburzenia osobowości w dorosłości — ponad to, co wynika ze standardowych miar zaburzeń zachowania (Frick i Ray, 2015; Pisano i in., 2017; Salekin, 2017).

Szczególnie istotne są trajektorie łączone: dzieci z wysokimi cechami CU i wysokim poziomem problemów z zachowaniem w wieku 7–12 lat mają najgorsze wyniki w wieku 12 lat — w relacjach rówieśniczych, emocjonalnych i rodzicielskich (Pisano i in., 2017).

Co ciekawe, same cechy CU to tylko część obrazu. Wielowymiarowy profil psychopatyczny (cechy CU + cechy interpersonalne + impulsywność) przewiduje najwyższe i najbardziej trwałe zachowania antyspołeczne — bardziej niż same cechy CU (Wright i in., 2021; Andershed i in., 2018).

Urodzeni czy wychowani do zła?

W nauce cały czas trwa debata na temat tego, czy psychopaci rodzą się, czy też są wychowywani (np. Pisano i inni 2017). Badacze podejrzewają, że nie jest to kwestia jednoznaczna. Zamiast tego, psychopatia wynika ze złożonej relacji między genetyką, dynamiką rodzinną i doświadczeniami życiowymi.

Przeglądy badań podkreślają silne obciążenie genetyczne w interakcji z rodzicielstwem i środowiskiem (López-Romero i in., 2020; Barry i in., 2000). To nie jest „albo-albo" — to „i-i".

Wczesne narażenie na dysfunkcyjne środowisko jest prawdopodobnie czynnikiem sprzyjającym rozwojowi cech psychopatycznych. Dzieci, które doświadczyły przemocy fizycznej, zaniedbania lub zostały oddzielone od rodziców, częściej rozwijają takie cechy. Metaanaliza wykazała umiarkowaną pozytywną korelację między maltretowaniem w dzieciństwie a cechami CU, dla większości typów maltretowania (McMahon i in., 2010; Todorov i in., 2023).

Słaba więź z rodzicem jest jednym z głównych czynników ryzyka. Rodzic cierpiący na problemy zdrowia psychicznego lub nadużywający substancji psychoaktywnych, lub taki, który ma niewielki kontakt z niemowlęciem, ma problem z utworzeniem odpowiedniej więzi, co zwiększa ryzyko. Dzieci, które mają niestałych opiekunów, również mogą mieć trudności z nawiązaniem udanej więzi z dorosłymi.

Badania pokazują, że młodociani mężczyźni z psychopatią najczęściej doświadczyli krzywdy we wczesnym dzieciństwie. Z kolei młodociane kobiety z psychopatią częściej pochodzą z dysfunkcyjnego środowiska, takiego jak częste zmiany rodzin zastępczych.

Pamiętasz, że nie wiedzieliśmy, dlaczego Gabryś nie mieszkał z rodzicami? To może być istotna wskazówka.

Niektóre badania sugerują, że dzieci z bezdusznymi i pozbawionymi emocji cechami mogą być trochę inaczej „zaprogramowane". Ich mózgi reagują inaczej na strach, smutek i negatywne bodźce. Mają też trudności z rozpoznawaniem emocji innych osób. To nie znaczy, że są „źli" — ich system przetwarzania emocji po prostu działa inaczej.

Czy można wyleczyć psychopatię?

Przez wiele lat uważano, że osoby z psychopatią są nieuleczalne. Ostatnie badania sugerują, że objawy mogą ulec poprawie dzięki intensywnym terapiom dostosowanym do unikalnych stylów emocjonalnych, poznawczych i motywacyjnych (np. Pisano i inni 2017).

Dzieci wykazujące cechy psychopatii wymagają specjalistycznego leczenia/terapii. Nie reagują dobrze na standardowe metody dyscypliny, ponieważ wydają się być nieporuszone konsekwencjami i nie obchodzi ich, czy inni są rozczarowani ich wyborami.

Niektóre programy leczenia stacjonarnego oferują interwencje oparte na nagrodach, co oznacza, że dzieci muszą zdobywać każdy przywilej na podstawie dobrego zachowania. Badania pokazują, że tego typu interwencje mogą mieć pozytywny wpływ na zachowanie dzieci (np. Pisano i inni 2017).

Dzieci mogą korzystać z nauki zachowań prospołecznych, empatii, umiejętności rozwiązywania problemów i rozpoznawania emocji. Terapia często skupia się na poprawie zdolności dziecka do radzenia sobie ze złością i frustracją.

Kluczowy wniosek: te dzieci są w grupie ryzyka, nie zdeterminowane. Zmiana jest możliwa.

Urodzeni czy tak wychowani?

Jeżeli zauważasz, że Twoje dziecko czasami wydaje się pozbawione empatii wobec innych lub okazjonalnie kłamie, nie oznacza to automatycznie, że cierpi na psychopatię. Jest to raczej normalny etap rozwoju, podczas którego dziecko zdobywa nowe umiejętności i lepiej poznaje świat.

Jednakże, jeśli takie zachowania są częste i tworzą trwały wzorzec — brak wyrzutów sumienia, powierzchowne emocje, wykorzystywanie innych — wówczas zalecane jest skonsultowanie się z pediatrą oraz specjalistą zdrowia psychicznego, takim jak psycholog lub psychiatra dziecięcy.

Ważne jest, aby nie ulegać panice — przecież to wciąż dzieci, które uczą się i rozwijają.

Bibliografia