Test czy kwestionariusz inteligencji emocjonalnej — co wybrać?

Test inteligencji emocjonalnej mierzy realne zdolności — rozwiązujesz w nim konkretne zadania emocjonalne. Kwestionariusz mierzy samoocenę — oceniasz, jak postrzegasz siebie. Do obiektywnej diagnozy w rekrutacji, coachingu czy badaniach lepiej sprawdza się test zdolności; kwestionariusz ma sens tam, gdzie liczy się szybki i tani przesiew dużej grupy. Poniżej porównujemy oba podejścia i najważniejsze narzędzia dostępne w Polsce — od MSCEIT i TIE po INTE, PKIE i DINEMO — i podpowiadamy, które wybrać do swojej sytuacji.

Test zdolności a kwestionariusz samooceny — na czym polega różnica

Spór o pomiar inteligencji emocjonalnej sprowadza się do jednego pytania: pytać czy sprawdzać? Zwolennicy kwestionariuszy pytają człowieka o jego typowe zachowanie. Zwolennicy testów zdolności stawiają przed nim problem emocjonalny do rozwiązania i sprawdzają, jak sobie z nim radzi. To rozróżnienie przekłada się na trafność, odporność na fałszowanie i wartość prognostyczną wyniku.

Cztery ograniczenia kwestionariuszy samooceny

To nie jest argument przeciwko kwestionariuszom jako takim — są sytuacje, w których są najlepszym wyborem. Ale warto znać ich systematyczne słabości:

• Autoprezentacja i samooszukiwanie. Odpowiedzi są podatne na chęć wypadnięcia korzystnie, błędne rozumienie pytań i selektywne przypominanie (DeNisi i Shaw, 1977; Paulhus, Lysy i Yik, 1998).
• Łatwość fałszowania. Wyniki kwestionariusza można świadomie podkręcić — szczególnie tam, gdzie stawką jest praca lub awans (Day i Carroll, 2004).
• Nieadekwatna samoocena. Ludzie zaniżają lub zawyżają swoje zdolności zależnie od płci, realnego poziomu kompetencji i obrazu „ja idealnego" (Brackett i in., 2006).
• Słaby związek z testami zdolności. Wyniki kwestionariuszy słabo korelują z wynikami testów zdolności (Brackett i Mayer, 2003) — czyli samoopis i realnie mierzona zdolność to dwie różne rzeczy.

Ludzie nie potrafią — albo nie chcą — rzetelnie i trafnie ocenić poziomu własnych zdolności emocjonalnych. Dlatego do obiektywnej diagnozy, gdzie wynik ma realne konsekwencje, testy zdolności mają przewagę: mierzą umiejętność, a nie deklarację. Inteligencja emocjonalna ma przy tym wymierne znaczenie — metaanaliza O'Boyle i in. (2011) potwierdziła jej związek z efektywnością zawodową.

Zapomnij o Golemanie — czym (nie) jest inteligencja emocjonalna

Najpopularniejszy obraz inteligencji emocjonalnej pochodzi od Daniela Golemana. Problem w tym, że jego model miesza zdolności z cechami osobowości, kompetencjami i motywacją — a mierzy się go najczęściej kwestionariuszem samooceny. Dlatego „test Golemana" zwykle nie jest testem zdolności.

Ta różnica nie jest akademicka. Wyobraź sobie Monikę — liderkę zespołu, łagodną i bardzo empatyczną. Lubianą, ale jako liderka nieskuteczną. W ujęciu Golemana uznalibyśmy, że ma wysoką IE. W modelu zdolnościowym Saloveya, Mayera i Caruso można jednak wskazać konkretnie, które z czterech gałęzi Monika powinna rozwinąć, żeby działać skuteczniej — bo empatia to nie to samo co zarządzanie emocjami w służbie celu.

Ten model — opracowany na uniwersytetach Yale i New Hampshire — traktuje inteligencję emocjonalną jako zestaw zdolności do przetwarzania informacji emocjonalnych. I właśnie dlatego da się ją mierzyć testem, a nie tylko ankietą o sobie.

Więcej o tym, czym IE nie jest i dlaczego empatyczni liderzy nie zawsze są skuteczni, opowiadamy w odcinku podcastu „Zapomnij o Golemanie — czym (nie) jest inteligencja emocjonalna?":

Który wybrać — szybka tabela według celu

Nie ma jednego „najlepszego" narzędzia. Jest narzędzie najlepsze do konkretnego celu. Oto skrót decyzyjny:

Testy zdolności inteligencji emocjonalnej

Testy zdolności stawiają przed badanym sytuacje problemowe i proszą o reakcję, którą można ocenić względem kryterium poprawności. Najważniejsze narzędzia:

MSCEIT

MSCEIT (Mayer-Salovey-Caruso Emotional Intelligence Test; Mayer, 2002) to klasyczny test zdolności oparty na czterogałęziowym modelu Saloveya i Mayera. Ocenia percepcję, wykorzystanie, rozumienie i zarządzanie emocjami. Jego znaną słabością jest to, że dobrze różnicuje osoby o niskim poziomie IE, ale gorzej radzi sobie z różnicowaniem w górnym zakresie wyników.

TIE — Test Inteligencji Emocjonalnej

TIE (Śmieja, Orzechowski) to polski test zdolności oparty na modelu Mayera i Saloveya, zbudowany na 24 sytuacjach społecznych. Jego znanym ograniczeniem bywa kulturowa aktualność części scenariuszy — to jeden z powodów, dla których powstał nowszy polski test zdolności, o którym piszemy niżej.

SIE-T — Skala Inteligencji Emocjonalnej (Twarze)

SIE-T (Matczak, Piekarska i Studniarek, 2005) mierzy wąską, ale ważną zdolność: rozpoznawanie emocji z wyrazu twarzy. Sprawdza się jako element szerszej diagnozy zdolności percepcyjnych.

TRE — Test Rozumienia Emocji

TRE (Matczak i Piekarska, 2011) ocenia zdolność rozumienia emocji w pięciu podtestach. Kryterium poprawności opiera się na ocenach kompetentnych sędziów. Mierzy jeden komponent IE — rozumienie — nie cały konstrukt.

STEU i STEM

STEU (Situational Test of Emotional Understanding) i STEM (Situational Test of Emotion Management), oba autorstwa MacCann i Roberts (2008), to testy sytuacyjne mierzące odpowiednio rozumienie i zarządzanie emocjami. STEU wykazuje silne korelacje z MSCEIT.

EQ-TIZE — polski test zdolności nowej generacji

EQ-TIZE to nasze autorskie narzędzie: polski test zdolności oparty na klasycznym modelu Salovey-Mayer-Caruso, który mierzy pełny konstrukt — wszystkie cztery gałęzie IE (a nie pojedynczy komponent, jak SIE-T czy TRE) — i odpowiada na ograniczenia starszych narzędzi: ma współczesne, polskie scenariusze (w odróżnieniu od TIE) i bardzo wysoką rzetelność wyniku ogólnego (ω McDonalda = 0,94). Dodatkowo zbiera dane o czasie reakcji i sygnalizuje styl odpowiadania — czyli na ile wynikowi można ufać. Rozwijamy go zgodnie ze standardami psychometrycznymi EFPA. Piszemy o nim szerzej niżej.

Kwestionariusze inteligencji emocjonalnej

Kwestionariusze samooceny są szybkie i dostępne. W Polsce najczęściej używa się kilku narzędzi:

INTE (Kwestionariusz Inteligencji Emocjonalnej)

INTE to polska adaptacja Schutte Self-Report Inventory (Jaworowska i Matczak, 2001, 2008). Składa się z 33 pozycji samoopisowych ocenianych na pięciostopniowej skali; mierzy zdolność rozpoznawania i wykorzystywania emocji. Charakteryzuje się dobrą rzetelnością (alfa Cronbacha 0,82–0,91). To prawdopodobnie najczęściej wyszukiwane polskie narzędzie samoopisowe.

PKIE (Popularny Kwestionariusz Inteligencji Emocjonalnej)

PKIE (Jaworowska i Matczak, 2005) opiera się na modelu Mayera i Saloveya. Mierzy cztery aspekty IE i pozwala wyodrębnić dwa wymiary nadrzędne: doświadczeniowy i strategiczny. To narzędzie samoopisowe — mimo „testowej" nazwy nie jest testem zdolności.

DINEMO (Dwuwymiarowy Inwentarz Inteligencji Emocjonalnej)

DINEMO (Matczak i Jaworowska, 2006) oparty jest na modelu zdolności Mayera i Saloveya. Mierzy kompetencje intra- i interpersonalne. Format pytań zbliża go do narzędzi badających reagowanie na emocje, ale pozostaje narzędziem samoopisowym.

TEIQue, EQ-i, SSRI/MEOS

TEIQue (Petrides, 2009; polska adaptacja Wytykowska i Petrides, 2007) mierzy inteligencję emocjonalną jako cechę w 15 skalach (153 pozycje; wersja skrócona TEIQue-SF — 30 pozycji). EQ-i (Bar-On) obejmuje 15 skal w pięciu czynnikach. MEOS (Austin i O'Donnell, 2013; polska adaptacja Jankowski i in., 2016) bada zdolność regulowania emocji innych osób. Wszystkie są samoopisowe.

Tabela porównawcza narzędzi

EQ-TIZE — polski test zdolności nowej generacji

Jeśli czytasz ten artykuł, prawdopodobnie szukasz narzędzia, które rzeczywiście mierzy zdolności, a nie samoocenę — i jest dostosowane do polskiego kontekstu. To luka, którą wypełnia EQ-TIZE: nasz autorski test zdolności inteligencji emocjonalnej, oparty na klasycznym modelu Salovey-Mayer-Caruso.

EQ-TIZE raportuje wynik w trzech warstwach:

• Poziom IE — ogólny wynik, pokazujący Twój punkt na tle grupy normalizacyjnej.
• Profil IE — rozkład czterech gałęzi: w czym jesteś mocny, a co warto rozwijać.
• WKE — wskaźnik kalibracji emocjonalnej: na ile Twoja pewność co do własnych odpowiedzi pokrywa się z realną skutecznością. To warstwa metapoznania emocjonalnego, której nie znajdziesz w klasycznych narzędziach — wskaźnik wspierający, dopracowywany w toku normalizacji.

EQ-TIZE projektowaliśmy tak, by odpowiedzieć na ograniczenia starszych narzędzi: mierzy zdolność, nie postawę (więc trudno go zafałszować), zbiera dane o czasie reakcji do rygorystycznej analizy psychometrycznej, sygnalizuje też styl odpowiadania — czyli na ile wynikowi można ufać — i powstaje na polskiej próbie, zgodnie ze standardami psychometrycznymi EFPA. To narzędzie, które poznają i którym posługują się absolwenci naszej Certyfikacji Diagnosty IE — jeśli pracujesz z klientami i chcesz prowadzić diagnozę samodzielnie, to naturalna ścieżka.

Co pokazała walidacja EQ-TIZE

EQ-TIZE to test wykonaniowy — rozwiązujesz w nim realne sytuacje emocjonalne, a odpowiedzi oceniane są względem klucza zbudowanego na konsensusie 33 ekspertów. W badaniu walidacyjnym na próbie dorosłych narzędzie zachowało się dokładnie tak, jak powinien zachować się dobry test zdolności:

To właśnie różnica między „ciekawym wynikiem" a danymi, na których można oprzeć decyzję — o rozwoju, awansie czy obsadzie ról wymagających kontaktu z ludźmi. Pełne dane psychometryczne udostępniamy otwarcie: zobacz raport walidacyjny EQ-TIZE.

Warto dodać jedno rozróżnienie istotne dla osób szukających „darmowego testu IE online": większość bezpłatnych testów w internecie to kwestionariusze samooceny. W okresie badania normalizacyjnego EQ-TIZE jest dostępny bezpłatnie — a jest testem zdolności, nie samooceny.

Co dalej — dobierz narzędzie do swojej sytuacji

W zależności od tego, po co tu trafiłeś:

• Chcesz poznać siebie — zacznij od bezpłatnej diagnozy EQ-TIZE i raportu PDF. To konkretny punkt startu do rozwoju, na przykład w ramach programu Nawigator Emocji.
• Jesteś coachem, psychologiem lub trenerem i chcesz diagnozować IE u klientów — poznaj Certyfikację Diagnosty IE, jedyny w Polsce kurs zgodny ze standardem EFPA uprawniający do stosowania naszych narzędzi.
• Reprezentujesz firmę lub zespół — najszybciej dobierzemy narzędzie w rozmowie. Umów bezpłatną konsultację (link niżej).

Bibliografia i źródła naukowe

Jeśli przygotowujesz pracę dyplomową, artykuł lub po prostu chcesz sięgnąć do oryginalnych badań nad pomiarem inteligencji emocjonalnej — poniżej zebraliśmy źródła, na których opieramy się w tym tekście.